پنجمین جلسه هم انديشي الگوي اسلامي-ايراني پيشرفت

ابتدا جناب آقاي دكتر منظور معاون محترم برنامه‌ريزي، با نام خدا جلسه را آغاز و ضمن خير مقدم به حاضرين بخصوص جناب آقاي زريباف و همكارانشان از مركز مطالعات مباني و مدل‌هاي اقتصادي بومي، از ايشان براي ارائه مطلب در خصوص «نقشه راه تدوين الگوي اسلامي-ايراني پيشرفت»دعوت نمودند.

جناب آقاي زريباف در زمينه مفهوم شناسي، سوالات مطرح در زمينه الگو و نقشه راه الگوي پيشرفت، مطالبي را مطرح فرمودند كه خلاصه مطالب بدين شرح است:

• الگوی اسلامی به منزله‌ی کیفیت یک حرکت پویا و دینامیک در مسیر رسیدن به قرب الهی و سعادت دنیوی و اخروی است. مهمترین و پیچیده ترین مسئله، شناخت مسیر این حرکت، ارکان، اصول حرکت، مبانی، مکانیسم و دینامیسم آن می‌باشد. همچنین یکی دیگر از پیچیدگی‌های تدوین الگو، شناخت مختصات این حرکت، ابعاد و انعطاف پذیری آن، نسبت به اوضاع و احوال و اقتضائات و الزامات رفتار انسانی و اجتماعی و نیز ابعاد محیطی و محاطی و درونی و بیرونی و زمانی و مکانی می‌باشد.
• از آنجا که این الگو مبتنی بر معارف و روابط حقیه‌ی الهی بوده نمی‌تواند اصالت و مشروعیت خود را در سطوح تدوینی از تجارب و مشاهدات بشری به دست آورد و قطعاً و عقلاً لازمست با ایده گرفتن از کتاب و سنت الهی و نیز آموزه‌های آسمانی و سیره‌ی معصومین^{علیهم السلام} در ابتدای تدوین الگو، نقشه‌ی راه آن را دریافت.
• "نقشه ی راه " در معنای اصطلاحی خود یعنی یافتن مسیری در جهت تدوین الگو. از این رو "نقشه ی راه"  مقدمه ای است ضروری برای دستیابی به الگو و خود بخشی اجمالی از تدوین الگوست.
• "نقشه ی راه" برای آن که بتواند موفق باشد، الزاماتی دارد که برخی از آن‌ها عبارتند از:
• نظریه‌ی مبنا
• ارکان حرکت اسلامی مبتنی بر قرآن و آموزه های الهی و سیره ی معصومین ^{علیهم السلام}
• الزامات تدوینی و تحققی الگوی اسلامی و دلالت آن بر نقشه‌ی راه الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت
• تقسیم بندی فصول پنجگانه‌ی طرح نقشه‌ی راه

 الف) نظريه‌ي مبنا

• یکی از لوازم دریافت نقشه‌ی راه، داشتن نظریه‌ای منسجم و هماهنگ (که مبین جهان بینی، اصول، مبانی، اهداف و روش و نیز مفاهیم بومی است) می‌باشد. این نظریه درواقع منشا اصلی شناخت و زنجیره‌ی معرفتی الگو از ایده‌آل‌ترین و انتزاعی‌ترین سطوح تا کاربردی‌ترین آن می‌باشد و بدون چنین نظریه‌ای از یک سو همواره خطر التقاط و ازسوی دیگر خطر ناکارآمدی الگو را تهدید می کند، وجوه تمایزات و تعارضات روشن نمی‌گردد و وجوه تطابقی و انطباقی و همچنین انسجام و جامعیت الگو از میان خواهد رفت.
• وسعت نظریه‌ی مبنا در حدی است که بتواند تمامی زنجیره‌ی معرفتی و دانشی الگو را بر اساس یک منطق روشن و واضح تفسیر نماید و فرایند "معرفت ارزشمدار" را از بنیان‌های حکمت آمیز، یعنی حقایق نظام هستی و سنن غیر قابل تغییر الهی آغاز نموده و سپس حقوق و تکالیف الهی را در انطباق با اقتضائات و شرایط عینی تحلیل نماید و پس از آن تکالیف عملی را به کمک عقل عملی استخراج نماید.
•  بدیهی است با چنین نگرش عمیق و وسیعی نسبت به نظریه‌ی مبنا، الگو از قدرت تفسیری بسیار بالایی برخوردار خواهد بود. به نحوی که اولا اسلامیت آن تضمین گردیده و ارتباط و تلازم منطقی میان عقل و نقل و ارزشهای الهی تمام می‌گردد و ثانیا تفسیری جامع و مانع و هماهنگ و منطبق با رخدادها و پدیده های اجتماعی و نیز برون داد رفتارهای انسانی، بدست خواهد آمد.
• در چنین شرایطی رابطه‌ی منطقی و معناداری میان نقشه‌ی راه تدوینی و تحققی الگو،  خود الگو، مدل مدیریت پژوهشی الگو و نیز هرگونه مطالعه ی درون سیستمی و برون سیستمی بوجود خواهد آمد.  بدیهی است که تفصیل دقیق‌تر و روشن‌تر نظریه مبنا نیازمند مطالعات جدی‌تری است. ولی اجالتاً در این جا نظریه­ی "عدالت ساختاری" به عنوان نظریه‌ی مبنا انتخاب می‌شود.

  ب) ارکان حرکت اسلامی مبتنی بر قرآن و آموزه های الهی و سیره ی معصومین ^{علیهم السلام}

• ضرورت عقلی نسبت به اسلامیت الگو اقتضاء می‌کند که نظریه‌ی مبنا مأخوذ و مبتنی بر قرآن کریم و شیوه‌ی عمل و رفتار معصومین (علیهم السلام) و نیز گفتار و کلام ایشان باشد.
• در دو گونه رفتار و حركت انساني كه اولين آن همانند ديگر حيوانات بوده و در نوع دوم حركت انسانها؛ كه بر اساس دو ركن اساسي شناخت مسیر حق و صراط مستقیم و قرار گرفتن در آن و ديگري حرکتی متوازن و صحیح بر مسیر است قرآن بر حركت دوم تاكيد دارد که این هر دو بصورت توامان؛ تضمین کننده‌ی هدایت یافتگی بشر است. و تبعیت و الگوبرداری از پیامبران، اولیاء خدا و هدایتگران الهی فقط در چنین شرایطی میسور و قابل قبول است.
• گونه‌ی دوم حرکت پیام‌هایی قرآنی دارد که می‌تواند بصورت نمادین مورد استفاده و استناد در شیوه‌ی الگوسازی اسلامی بوده باشد و به تعبیری ارکان و اولویت‌بندی منطقی در نقشه راه الگوی اسلامی را بر سر راه متفکرین اسلامی قرار دهد که ذیلا به برخی از این ارکان اشاره می گردد:
• مقصد شناسي
• جهت
• مبداشناسي
• شناخت صراط مستقیم و یافتن مسیر حق
• نظام انگیزه درونی
• اصل هدایت شوندگی (توفیق هدایت)
• حرکت متوازن
• اصل قیام و اراده
• سیاستگزاری و برنامه‌ریزی
• ارزیابی و در سطوح متوالی و پی‌در‌پی

 ت) - الزامات تدوینی و تحققی الگوی اسلامی و دلالت آن بر نقشه ی راه الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت

• توجه به نظام نوآوری، خلاقیت و تفکر تاسیسی ضمن پرهیز از التقاط و تحجر
• یافتن مسیر مطالعاتی و پژوهشهای جامع و هدفمند در سطوح مختلف و متنوع
• مدیریت پژوهش و مدیریت شبکه‌ی تحقیقات بر اساس مبانی تفکر الهی(در سطوح معرفت شناختی–روش‌شناسی و موضوع شناسی)
• تربیت پژوهشگر و نیروهای متناسب با الگو
• نهاد سازی لازم و ایجاد پیوند ضروری و منطقی میان حوزه، دانشگاه و دولت
• نظام اطلاعاتی و آماری کافی و بهنگام
• انجام پژوهشهای تاریخی به منظور شناخت پیشینه‌ی پدیده‌های اجتماعی در کشور
• انجام پژوهشهای مساله شناسانه نظام‌مند برای فهم و درک مسائل کوتاه مدت و تامین نیازهای ضروری
• آسیب شناسی و علت‌یابی مسائل در تمامی سطوح تدوین
• تعیین استانداردهای پژوهشی و ایجاد نظام نظارت و ارزیابی پژوهش‌های هدفمند

 ث- تقسیم بندی فصول پنجگانه ی طرح نقشه ی راه

• در فصل اول، که مبین جایگاه اصلی طرح و نیز تبیین برخی مفاهیم اساسی و توضیح اصول و مبانی حاکم بر آن می‌باشد، ضمن تاکید بر اسلامیت کار و تعیین استنادات و ارجاعات دینی، تلاش گردیده تا ضرورتهای دستیابی به الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت بر مبنای یک فکر تاسیسی پیشنهاد گردد. که بعضاً برخی اصول و جهت های کلی نیز در این بخش ارائه گردیده است. نظریه‌ی مبنایی عدالت ساختاری در اقتصاد و نیز تعیین روش تحلیلی "حق گرایی روشمند" به عنوان زیر ساخت فکری نقشه‌ی راه اختصاراً توضیح داده شده است.
• در فصل دوم، مقصد یا همان نظام عادلانه‌ی مطلوب در عرصه‌ی مباحث اقتصادی معرفی گردیده است.
• در فصل سوم؛ مبدا شناسی را در قالب شناخت وضعیت موجود اقتصاد نفتی ایران دنبال نموده‌ایم و تلاش گردیده که تصویری اجمالی از وضعیت موجود اقتصاد ایران از زوایای آمار و ارقام مستند و مساله شناسانه ارائه گردد.
• در فصل چهارم که مباحثی پیرامون جریان شناختی فکری برای دستیابی به الگوی اسلامی– ایرانی پیشرفت مد نظر است، در واقع به دنبال شناخت صراط مستقیم الهی در عرصه‌های اقتصادی کشور در چارچوب نظریه ی عدالت ساختاری هستیم.
• در فصل پنجم سیر مطالعات و تحقیقات ضروری برای تدوین الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت با رویکرد اقتصادی پیشنهاد گردیده است.

 در پايان ارائه، ايشان به برخي از سوالاتي كه در هر حوزه از الگو مي‌تواند مطرح باشد اشاره نمودند. برخي از اين سوالات به قرار ذيل است:

الف) نظريه مبنا:

1. ضرورت داشتن نظریه مبنا (پایه) در الگو چیست؟
2. این نظریه شامل برچه مواردی است؟
3. جایگاه مبنا، اصول، موازین و مفاهیم پایه در این نظریه چیست؟

ب)روش نظریه پردازی اسلامی

1. اقتضائات و شاخصها و مبانی نظریه پردازی دینی چیست؟
2. شناخت مسیر حق و صراط مستقیم چگونه است؟
3. شیوه حرکت متوازن در مسیر تدوین الگو چگونه است؟
4. مراحل تدوین و تحقق یک حرکت علمی و ارزشی اسلامی چگونه اتفاق می‌افتد؟

ج) و سوالاتي كه در زمينه چالشها و راهکارهای روش شناختی، چالشها و راهکارهای مدیریت علمی و پژوهشی و الزامات تدوینی و تحققی الگوی اسلامی و دلالت آن بر نقشه راه الگوی اسلامی – ایرانی پیشرفت وجود دارد اشاره نمودند.

 ايشان سپس به سوالات حاضرين پاسخ دادند. در پاسخ به اينكه آيا شما محور اصلي و نظريه مبنا را در الگو "عدالت ساختاري" مي‌دانيد؟ و نهاد سازي براي تدوين الگو چگونه باشد؟ و سطوح الگوي پيشرفت را در چه سطوحي مي‌دانيد؟ و مراحل تدوين الگو كدامند؟ پاسخ دادند كه:  بلي نظريه مبنا را در الگو عدالت مي‌دانم. ابتدا در سطح ملي مي‌توان الگو را تدوين نمود و سپس در سطوح جهاني تدوين شود. الگو چه براي تدوين و چه براي اجرا نياز به نهاد سازي دارد و در ابتدا مطالعات بنيادي، راهبردي و كاربردي و باهم در موضوعات مورد نياز بايد صورت گيرد.

در پاسخ به اين سوال كه چگونه اتصال بين توسعه بر مدار حق، عدالت ساختاري و مبنا قرار گرفتن تفكر الهي در الگو امكان پذير است؟ اينگونه پاسخ دادند كه: ابتدا بايد ارزش مطلقي كه بتواند ارزش بنيادين و حاكم قرار گيرد را پيدا نمود و اينكه مدل عدالت و حق چگونه عمل مي‌كند  نياز به بحث و جلسه‌اي جداگانه دارد. در پاسخ به اينكه نگاه تاسيسي به الگو چگونه امكان دارد و نياز به زمان بسيار زيادي هست و الگوهاي مطرح و دستاوردهاي علمي در جهان كجاي اين الگو وارد مي‌شود؟ اينگونه پاسخ نمودند كه: براي اينكه حق را بشناسيم نمي‌توانيم از الگوهاي فعلي در جهان استفاده نماييم چرا كه تجربه بشر است و در منشا شناخت بايد به مكتب خودمان كه همان اسلام است رجوع كنيم ولي بعد از اين مرحله مي‌توانيم از دستاوردهاي علمي جهان و ديگر الگوهاي توسعه استفاده نماييم. در ضمن بين بخش‌هاي مختلف اقتصاد، مديريت و فرهنگ در اولويت و محوريت قرار گيرد.

در پايان جلسه جناب آقاي دكتر منظور زمان شروع نشست بعدي در تاريخ 19/9/90 را ساعت 13:00 اعلام نمودند تا كارشناسان و معاونين امور تدوين الگوي ا.ا.پ؛ سوالاتي كه در هر بخش و در كليات الگو انتظار مي‌رود؛ اسناد الگو بتواند به آنها پاسخ دهد و همچنين مي‌تواند مورد استفاده در مصاحبه قرار گيرد را ارائه نمايند تا مورد بحث و بررسي قرار گيرد.

با ذكر يك صلوات بر محمد(ص) و آل محمد(ع)؛ پايان نشست اعلام شد.